نگاه مردم قبل از گفتار به اعمال ما است

نگاه مردم قبل از گفتار به اعمال ما است نگاه مردم قبل از گفتار به اعمال ما است. چنانچه کسی که ادعای انس با قرآن را دارد در اعمال و رفتارش آثار قرآنی و عمل به دستورات الهی دیده نشود، طبیعی است که فعالیت‌ها و سخنانش نه تنها اثری در مخاطبان نخواهد گذاشت بلکه گاهی نتیجۀ عکس هم دارد.

بدون شک عالی‌­ترین هدف نزول قرآن کریم و نتیجۀ زحماتی که پیامبراکرم(ص) در این راه متحمل شدند هدایت مردم به سوی آرمان­های بلند انسانی و الهی بوده است. راه رسیدن به این اهداف بلند تنها از طریق فهم کلام الهی و تدبر در آن امکان­پذیر است. خداوند کسانی را که در قرآن تدبر نمی­‌کنند با کلام عتاب‌آمیز «افلا یتدبرون القرآن...» توبیخ کرده است و امام‌علی(ع) نیز فرموده‌­اند: در قرائت بدون تدبر خیری نیست. پس این وظیفه متوجه آگاهان جامعه و مراکز فرهنگی است که با بهره­‌گیری از امکانات و ظرفیت‌های خود برای فهم قرآن فرهنگ‌سازی کنند و نباید تنها به فعالیت­های روبنایی مانند آموزش روخوانی، حفظ، خوشنویسی و سایر فعالیت­های مشابه که عموماً جنبۀ ظاهری و مقدمه­ای دارند بسنده کرد. زیرا همۀ این‌ها راه‌ها و روش‌هایی برای فهم و تدبر در قرآن هستند. مبادا دلگرم شدن به این امور هرچند مقدس­اند ما را از توجه به مقصد اعلی باز بدارد.

ظواهر قرآن اعم از صوت و لحن و خوشنویسی و سایر جنبه‌های هنری می‌تواند دو حالت داشته باشد. در یک حالت ظواهر پلی هستند که ما را به مقصد می‌رسانند. گاهی یک قرائت دلنشین و جذاب قادر است مفاهیم بهشت و جهنم و وعده­ها و وعید­های الهی را خیلی سریع به ذهن شنونده منتقل کند. میزان این تأثیر بستگی به گیرایی صوت و توجه شنونده دارد تا او را در لذت ملاقات و محبت پروردگار غرق کرده و یا عظمت و هیبت عذاب را در چشم او مجسم سازد مانند برخی تلاوت­های استاد مصطفی اسماعیل و استاد منشاوی. در این صورت ظاهر خود هدف متوسط است که ما را به هدف نهایی قرآن نزدیک کرده است. خداوند سبحان در آیات اول سوره انفال در توصیف مؤمنین می‌فرماید: «و اذا تلیت علیهم آیاته زادتهم ایمانا؛ مؤمنان کسانی هستند که وقتی آیات خدا تلاوت می‌شود بر ایمان آنان افزوده می‌گردد». اما متأسفانه صدای خوش همیشه چنین نقشی را ایفا نمی‌کند؛ نه اشکی را برگونه‌ای جاری می‌سازد و نه دلی را منقلب می‌کند و تنها لذت یک سرگرمی را بر شنوندگان می‌چشاند. این لذت ظاهری اگر در حد یک سرگرمی سالم بماند خوب است، ولی چه بسا تبدیل به هدف کاذبی شود و عطش انسان را نسبت به حقیقت قرآن موقتاً فرو نشاند و او را از هدف اصلی و سیراب شدن از زلال کوثر قرآن بازبدارد و مانعی برای توجه به حقایق بلند دینی گردد. البته این دو حالت اختصاص به صوت ندارد، سایر هنرهای قرآنی هم می‌توانند یکی از آن دو صورت را داشته باشند که یا راهی به سوی هدف و یا مانعی در راه هدف باشند.

نکتۀ مهم‌تر این است که توجه بیش از اندازه به ظواهر قرآن اگر با فهم و تدبر توأم نباشد گاهی منجر به ظاهرگرایی می‌شود و ظاهرگرایی مخرب‌ترین آفت دین است؛ این آفت در طول تاریخ همواره منشأ فساد و خونریزی و تفرقه بوده است و برای رفع آن راهی جز تدبر در قرآن و فهم درست آن نیست. فهم درست قرآن در گرو پیروی از مکتب اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) است که پیامبراکرم(ص) بارها بر آن تأکید فرموده و قرآن و عترت را همراه هم خواسته‌اند و جدایی آن دو را از هم موجب ضلالت و گمراهی دانسته­اند. راه نجات افراد و خانواده‌ها و جامعه را باید در گرایش به فهم معارف و آموزه­های قرآن جستجو کرد. البته اگر فهم و تدبر با ظواهر زیبا مانند قرائت دلنشین و خط چشم‌نواز و بهره‌مندی از حفظ آیات همراه شد نور علی نور خواهد بود. ولی به هر حال هیچ فعالیت قرآنی جای تدبر و درک مفاهیم را که هدف اصلی است نمی‌گیرد.

گفتنی است که متأسفانه هنوز مسئلۀ فهم قرآن در جامعۀ ما به عنوان یک ضرورت جا نیفتاده است. فواید و نتایج و آثار آن برای خیلی­‌ها ملموس نیست و هر دانشی را که مردم نسبت به آن احساس نیاز نکنند برای فراگرفتن آن تلاش و رغبت نخواهند داشت. باید با روزآمد کردن معارف قرآنی راه فهم عموم را به سوی کتاب الهی گشود. بنابراین اولاً نیاز به جریان‌سازی فرهنگ فهم عمومی داریم و ثانیاً برای آسان‌سازی روش‌های فهم برای سطوح مختلف جامعه باید تلاش کنیم. این دو امر از اولویت‌های درجۀ اول است که تحقق آن همت همۀ نهادهای تأثیرگذار اعم از مجلس شورای اسلامی، دولت، صداوسیما، بسیج، ائمۀ محترم جمعه و جماعات، مطبوعات و نیز تلاش هدفمند، برنامه‌ریزی شده و مستمر مؤسسه­های قرآنی کشور و قرآن‌پژوهان را می‌طلبد.

امروز درد بزرگ جامعۀ ما ضعف اخلاق است و درمان آن تنها در گرو بازگشت به قرآن کریم و عمل به آموزه‌های حیات‌بخش آن است. نگاه مردم قبل از گفتار به اعمال ما است. چنانچه کسی که ادعای انس با قرآن را دارد در اعمال و رفتارش آثار قرآنی و عمل به دستورات الهی دیده نشود، طبیعی است که فعالیت‌ها و سخنانش نه تنها اثری در مخاطبان نخواهد گذاشت بلکه گاهی نتیجۀ عکس هم دارد. بنابراین اولین شاخصۀ فعال قرآنی چه قاری و حافظ و چه مبلغ و هنرمند رفتار و برخورد او است. آراستگی به صفاتی چون تواضع، ادب، از خود گذشتگی، مهربانی، دستگیری از ضعفا، نیکی به پدر و مادر، حفظ حرمت شعائر دینی و رعایت حقوق دیگران بهترین نشانه­های یک خادم و فعال قرآنی است. یک فرد قرآنی باید بیش از دیگران خود را ملزم به رعایت این اوصاف بداند و به تعبیر حضرت‌امام(ره) باید قرآن در وجودش تجلی کند.

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی خسروی