هفت توصیۀ امام خمینی دربارۀ مطبوعات

هفت توصیۀ امام خمینی دربارۀ مطبوعات «اهمیت مطبوعات»، «ضرورت برنامه‌ریزی»، «توجه به نسل جوان»، «جلوگیری از تخدیر جوانان»، «تصفیه و صفا بخشیدن به جان و دل» و «ترویج عقاید، احکام و اخلاق قرآنی» هفت توصیۀ امام‌خمینی(ره) به اصحاب رسانه و مطبوعات است.

در سالروز نطق تاریخی امام‌خمینی(ره) در جمع کارکنان مؤسسۀ اطلاعات که به همراهی روحانی با فضیلت و دردآشنا حضرت حجت‌الاسلام والمسلمین حاج سید محمود دعائی به محضر امام(ره) شرفیاب شده بودند دریغم آمد که ارباب قلم و اصحاب مطبوعات را به مطالعۀ مجدد آن یادآوری نکنم. سخنانی بس فاخر، حکمت آمیز و تحّول‌آفرین که پس از گذشت سه دهه همچنان تازه و اثر بخش است. بخش‌هایی از این سخنرانی را تقدیم خوانندگان می‌کنم.

جالب این که امسال هم به سال قمری و هم به سال شمسی سالگرد آن حضور و سخنرانی است. می‌دانیم تعداد روزهای سال قمری 11 روز کمتر از سال شمسی است لذا هر 33 سال یک سال به قمری افزوده می‌شود و ماه قمری و ماه شمسی هر 33 سال بار دیگر به هم می‌رسند.

کارکنان مؤسسۀ اطلاعات در تاریخ 5 شهریور 1359 مصادف با 16 شوال به حضور امام‌خمینی(ره) شرفیاب شدند. امسال نیز شهریور مصادف با شوال است و نزدیکترین تقارن را با آن ایام دارد. در گذشته گاهی 30 سال را یک قرن می‌نامیدند و گاهی 100 سال را. در تاریخ جهانگشای جوینی آمده است: «در غبطت و شادمانی سه قرن، نود و پنج سال روزگار گذرانید» اینجانب بعید نمی‌دانم که وجه نامگذاری سی و اندی سال به «قرن» همین مقارنت دوباره روزهای ماه قمری و شمسی باشد.

به هر حال 33 سال قبل در چنین ایامی از ماه شهریور و شوال، جمعی از اصحاب قلم توفیق حضور در محضر رهبر انقلاب اسلامی را یافتند. حضرت‌امام(ره) در این سخنرانی به چند مطلب اساسی و مهم اشاره کردند از جمله:

1. اهمیت مطبوعات

مطبوعات ابزار و وسیلۀ کارآمدی است که هر کس می‌تواند از آن به نفع مقاصد خود بهره‌برداری کند. متأسفانه در رژیم گذشته برای پیشبرد اهداف غلط از آن بسیار استفاده شد و ما نیز باید از این وسیله البته در جهت اهداف الهی و انسانی بهره ببریم و از تأثیرگذاری آن غافل نباشیم. امام(ره) در ابتدای سخنرانی به این نکته توجه دادند:

«ما یکى از گرفتاری‌هاى بزرگمان در زمان طاغوت، گرفتارى به دست مطبوعات بود. طاغوت مهره‏هایى که در خدمت او بودند و در خدمت اجانب، انتخاب مى‏کرد و زبده‏هاى آن‌ها را انتخاب مى‏کرد براى ادارۀ مطبوعات و براى تبلیغات به ضد اسلام و به ضد کشور، لکن با آب و رنگ اسلامى و ملّى. من نمى‏دانم که صدمه‏اى که کشور ما و اسلام از مطبوعات در زمان طاغوت دید بیشتر بود یا صدماتى که از سایر ارگان‌هاى طاغوتى!»

2. ضرورت برنامه‌ریزی

نکتۀ دوم ضرورت طرح و برنامه است که در هر اقدامی به ویژه امور فرهنگی باید مدّ نظر باشد. امام(ره) معتقد بودند مطبوعات در رژیم گذشته اهداف بلند مدتی را دنبال می‌کردند. طرح و نقشۀ آنان گسترش فساد در میان اقشار مختلف بود و آرام آرام از طریق جراید، زمینۀ آن را فراهم می‌کردند. البته اصل وجود طرح و نقشه برای اهداف روزنامه یک امر ضروری است، بی‌برنامگی و روزمرگی آفت روزنامه است. مهم نوع هدف و سلامت راه و روش است. امام‌خمینی(ره) در تبیین این امر چنین فرمودند:

«آن‌هایى که براى چاپیدن این کشورها نقشه کشیدند، آن‌ها استادها و متفکرینى بودند که مى‏دانستند چطور یک کشور را مى‏توانند به واسطۀ آن برنامه‏هایى که دارند خواب کنند و جوان‌هاى ما را تهى کنند از آن انسانیت و اسلامیتى که باید داشته باشند. تا راه را باز کنند براى چاپیدن و براى بردن همۀ ذخایر کشور ما»

3. توجه به نسل جوان

اهل مطبوعات باید در بین مخاطبان خود بیش از همه، نسل جوان را در نظر بگیرند. آهنگ قلم در روزنامه و مجلات باید به سوی جذب جوانان باشد چه در ایده‌پردازی و طرح موضوع و چه در شیوۀ نگارش و سبک نویسندگی و حتی استخدام الفاظ و بهره‌گیری از اصطلاحاتی که در محاورات نسل جدید جا افتاده و مرسوم شده است. آیندۀ کشور و اسلام و انقلاب در گرو حفظ و رشد نسل جوان است. بی‌مهری و بی‌توجهی به این قشر مهم بی‌توجهی به آیندۀ نظام اسلامی است. چه بسا عدّه‌ای می‌پندارند که ما باید راه خودمان را برویم و این جوانانند که موظف‌اند از ما پیروی کرده و در مسیر زندگی، خود را به ما برسانند غافل از این که هرگونه تبلیغات اعم از گفتاری و نوشتاری بدون در نظر گرفتن نیازها، آمال، آرزوها و اقتضائات نسل جوان جز تضییع عمر و به هدر دادن کاغذ و قلم و امکانات کشور حاصلی نداشته و تلاش‌های نویسندگان محترم مورد استقبال قرار نخواهد گرفت. تیراژ جراید می‌تواند یکی از شاخص‌ها برای سنجش این موضوع باشد.

امام‌خمینی(ره) خود از معدود نویسندگانی است که دارای قلمی شیوا و روان و جوان‌پسند بود. کتاب کشف اسرار که امام(ره) آن را در سنین جوانی نوشته و در مقام پاسخگویی به سئوالات روز و نیازهای فکری جوانان است نمونه‌ای روشن است. امام‌خمینی(ره) حتی در سنین کهولت جوان بود، جوان فکر می‌کرد و جوان می‌نوشت و همین بود که نسل جوان عاشق و دلباختۀ او بودند. امام(ره) این انقلاب عظیم را به همت جوانان و برای نجات جوانان ایجاد کرد و تداوم آن هم به عهدۀ همین قشر خواهد بود. امام(ره) در این سخنرانی برای کارکنان روزنامۀ اطلاعات چنین می‌فرماید:

«جوان‌ها زود متأثر از امور مى‏شوند. جوان‌ها یک نهال نورس هستند که این نهال نورس زود آسیب مى‏بیند و زود هم تربیت مى‏شود.... اگر مطبوعات متحوّل بشود ـ که ان شاء اللَّه مى‏شود و شده است ـ به یک مراکزى که بخواهند تقوا را در جامعه منتشر کنند، وقتى جوان‌ها و بچه‏هاى تازه‏رس ما وارد مى‏شوند در میدان فعالیت اجتماعى، بروند دنبال روزنامه، روزنامه مربّى باشد، گوش کنند به رادیو، رادیو مربّى باشد، نگاه کنند به تلویزیون، تلویزیون مربّى باشد، نگاه کنند به مجلات، مجلات، مجلاتى باشد که تربیت بکند، این جوان وقتى که به هر جا توجه کرد، دید که گوش و چشمش پر شده از تربیت، این‌طور بار مى‏آید. اگر رها بشود، هرزه بار مى‏آید. اگر بِکشندش در طرف فساد، مى‏رود آن طرف و اگر بکشندش در طرف صلاح، مى‏آید این طرف.»

4. جلوگیری از تخدیر جوانان

جوان ذاتاً حق‌جو و آزادی‌خواه است و دارای روحیۀ آرمانی است. حق‌گرایی و آرمان‌خواهی لازمۀ سنین جوانی است. مستبدان و استعمارگران به خوبی می‌دانند که این شعلۀ مقدس که در دل پاک جوانان است اگر زبانه بکشد خرمن هستی زورگویان را به آتش خواهد کشید. از این رو برای تداوم سلطه‌گری و عیاشی‌های خود ناگزیر از مقابله با انرژی متراکم جوانان هستند و برای تخلیۀ این انرژی از برنامه‌های گسترده‌ای چون گسترش فساد و فحشا و اعتیاد استفاده می‌کنند و گاهی هم به دلیل شرایط ویژۀ جامعه و عدم پذیرش فساد، از طرق دیگر وارد شده با ایجاد سرگرمی‌های متنوع بی‌حاصل سعی می‌کنند دوران جوانی در غفلت بگذرد و آن شعلۀ مقدس کم‌کم به خاموشی بگراید و اشتغالات گوناگون زندگی آنان را از حق‌جویی و حقیقت‌طلبی و پیگیری اهداف بلند الهی و انسانی باز بدارد تا آنان بتوانند به راحتی به حکومت جائرانۀ خود ادامه دهند.

امام(ره) در همین سخنرانی می‌فرماید:

«... در سال‌هاى طولانى، همۀ جهاتى که در ایران بود و اسباب را فراهم کرده بودند، همۀ جهات براى این بود که جوان‌هاى ما را بِکشند طرف فساد. و نظر اصلى آن‌ها این بود که یک جمعیتى در اینجا وجود داشته باشد که هر چه سرش مى‏آورند توجه نداشته باشد؛ مملکتش به باد مى‏رود، او عیش و عشرتش باشد، اشکالى ندارد؛ مذهبش عقب مى‏رود، چون عیش و عشرتش به کار است، مانعى ندارد؛ اختناق در مملکت هست، اختناق در فحشا نیست، این اشکال ندارد؛ هر بساطى سرش درآورند، بى‏تفاوت باشد.»

5. تصفیه و صفا بخشیدن به دل و جان

امام(ره) در ادامۀ سخنرانی مذکور بالاترین هدف روزنامه‌ها را تهذیب نفس و صفا بخشیدن به دل و جان و ایجاد امید و آرامش در خود و مخاطبان می‌داند و می‌فرماید:

«برادران عزیز، خواهران محترم که در این دستگاه مشغول خدمت هستید و بحمداللَّه آن گردانندگان کذایى متبدّل شدند به امثال آقاى دعایى و دیگر اشخاص سالم و خدمتگزار، توجه کنید که راه را درست بروید و مستقیم و متعهد باشید و مصمم باشید که‏ براى کشور خودتان خدمت کنید و نگذارید دیگر دست آن‌هایى که مى‏خواهند فساد ایجاد کنند و باز کشور شما را برگردانند به حال سابق.... اگر یک همچو مملکتى ایجاد کردید و شما که مسئولید در ـ مثل ـ روزنامۀ اطلاعات و دیگران که در سایر روزنامه‏هاى مملکت و مطبوعات مملکت هستند، توجه بکنند به این معنا که باید همه‏شان در این راه باشند که بخواهند کشور خودشان را از همۀ چیزهایى که غیرانسانى است تصفیه بکنند ـ همه به فکر تصفیه باشند، همه به فکر تهذیب باشند ـ اگر این‌طور بشود و امید است که باشند، مطمئن باشید که کشور شما دیگر آسیب نخواهد دید.»

6. ترویج عقاید، احکام و اخلاق قرآنی

امام(ره) در پایان سخنرانی به سه حقیقت اساسی که مبانی دین و اصول اسلام‌اند توجه می‌دهد. چنانکه می‌دانیم آیات قرآن مجید در سه بخش قابل دسته‌بندی است:

الف) احکام و فروع دین مانند نماز، روزه، حج، زکات و... که تقریباً 500 آیه (برخی تا 2 هزار آیه هم گفته‌اند) در این موضوع نازل شده است.

ب) اعتقادات و اصول دین مانند توحید، عدل و نبوت که این بخش بیشترین آیات و سوره‌ها را به خود اختصاص داده است..

ج) اصول اخلاقی و تربیتی مانند عفو، احسان، ایثار، وفای به عهد، راستگویی، امانت‌داری، صلۀ رحم، نیکی به والدین، تواضع و...

امام‌خمینی(ره) وظیفۀ مطبوعات را حفظ این اصول می‌داند و می‌فرماید:

«حفظ کنید این معنا را، این الهیت را حفظ کنید، در عمل حفظ کنید و موافق با احکام‏ خدا عمل کنید. در اخلاق، حفظ کنید و مطابق اخلاق الهى حفظ کنید و در عقاید هم حفظ کنید و عقاید انسانى را یاد بگیرید و توجه کنید. اگر این‌طور شد و همه‌جا این‌طور شد، ان‌شاءاللَّه، شما مطمئن باشید که هیچکس نمى‏تواند یک همچو کشورى را آسیب به آن برساند» (صحیفۀ امام، ج‏13، ص159 تا 161)

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی خسروی